किसुनजी, गान्धी र ओशो…
September 3rd, 2010
- प्रदीप गिरी
२०४७ सालको संसदीय चुनाव सम्पन्न भइसकेको थियो । किसुनजी प्रधानमन्त्री रहनुभएको थिएन । बालुवाटारबाट उही कुपनडोलको भान्जागृहमा फर्किसक्नुभएको थियो । सदाझैं उहाँको उपराह्नको छिँडीको दरबार-ए-आम चलिरहेको थियो । भर्खरै तिलचामलतिर लम्केका एक सुदर्शन पुरुष त्यहाँ झुल्किनुभयो । नियमित पुरुष परीक्षा भयो । उहाँ अरूण सिंह हुनुहुँदो रहेछ । किसुनजीसँग पहिले भेट भइसकेको र किसुनजीका मित्रद्वयका छोरा । ओशोसँग दीक्षित भइसक्नुभएका अरूण सिंहले नागार्जुनमा गुरुकै नाम एक तपोवन स्थापित गर्नुभएको रहेछ । त्यस ओशो तपोवनको कदाचित् पहिलो महत्त्वपूर्ण समारोह हुनजाँदै थियो । त्यतिन्जेलमा अरूण सिंहमात्र नरहेर तपोवनका आचार्य एवं स्वामी आनन्द अरूण भइसकेका तर पेसाले इन्जिनियर रहेका उक्त महानुभावले किसुनजीलाई ओशो समारोहमा आमन्त्रित गर्नुभयो । तिनताक ओशोका बारेमा निकै बाक्लो अज्ञान र अपवाद थियो । त्यस्तो समारोहको प्रमुख अतिथि हुनु एक पूर्वप्रधानमन्त्रीका निम्ति निरापद थिएन । तर सहज साधनाका पथिक किसुनजीलाई तपोवन जान पटक्कै अप्ठेरो भएन । किसुनजी तपोवन पुग्नुभयो । ओशोका बारे थोरबहुत बोल्नुभयो । तपोवनको उत्तरोत्तर प्रगतिको सतस कामना गर्नुभयो ।
यी वर्षहरूमा किसुनजीका कामना के कति पूरा भए, हामीलाई थाहा छैन । तर यता तपोवनले भने साँच्चै नै धेरै प्रगति गरेको छ । तपोवनका साधकहरूको विशेषतः स्वामी आनन्द अरूणको निष्ठा र समर्पणले गर्दा यो संस्था देश र विदेशमा समेत प्रतिष्ठित छ । पछिल्लो आइतबारका दिन यस तपोवनमा किसुनजीको ८६ औं जन्मोत्सव समारोह मनाइयो । यस्तो समारोह यशेष्णाका यात्रु कुनै पनि राजनेताका निम्ति ईष्र्याको विषय हुनसक्छ । तर किसुनजी राजनेतामात्र होइन, यसैले यस्तो समारोह सम्भव भएको हो । नेपालको राजनीतिक शीर्षमा रहँदासमेत आत्मानुसन्धान किसुनजीको व्यक्तित्वको एउटा महत्त्वपूर्ण आयाम थियो । किसुनजीलाई किञ्चितमात्र चिन्ने-जान्ने व्यक्तिले यस कुरालाई बुझेको हुनुपर्छ । नबुझेकालाई यस कुरोको प्रामाणिक दशीसमेत देखाउन सकिन्छ । यस आयामले गर्दा नै किसुनजी ओशो तपोवनको आयोजनमा सम्मानित हुनुभएको हो ।
ओशो शिक्षाको एउटा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण पक्ष धर्म र धार्मिकताको अन्तरको सूक्ष्म विवेचना हो । ओशोले संगठित धर्मलाई कहिल्यै महत्त्व दिनुभएन । उहाँले संगठित धर्मलाई चट्टानको संज्ञा दिनुभएको छ । तर धार्मिकता भने सतत कलकलाउँदी कलावती नदी हुन् भनी उहाँ भन्नुहुन्छ । सारा नदी अनन्तः एउटै महासागरमा पुग्छन् । त्यस्तै प्रत्येक उपासना पद्धति एउटै ठाउँमा पुग्छ भन्ने भगवत् गीता समेतको वचन छ । रामकृष्ण परमहंस यसलाई आफ्नो गाउँले शैलीमा ‘जतो मतो ततो पथो’ भन्नुहुन्थ्यो । गान्धीजीको प्रार्थना सभामा सबै धर्म र सम्प्रदायको भजन अनिवार्य रूपमा गाइन्थे । ईश्वर अल्लाह तेरे नाम गान्धीको पि्रय भजन थियो । गान्धी यस्ता अभ्यासबाट धर्मभित्र धार्मिकता खोज्नुहुन्थ्यो । गान्धीका शब्दमा उहाँ धर्मको ‘आधारभूत धर्म’को मात्र उपासक हुनुहुन्थ्यो । धर्मको बाह्य प्रतीकसँग गान्धीलाई मतलब थिएन । स्वभाव, व्यक्तित्व र अभिरूचिले गर्दा गान्धी र रामकृष्ण परमहंसले धर्म र धार्मिकताको अन्तर छुट्याएका छैनन् । त्यो काम ओशोले गर्नुभएको छ । ओशोका प्रवचनमा धर्म र सम्प्रदायले पेवा बनाएका वा बनाउन नसकेका प्रत्येक जागृत पुरुषको व्याख्या र अभ्यर्थना छ । ओशो प्रवचनमा कृष्ण र ईशा, मोहम्मद र रूमी, रमण र उमर खैयाम, गुरजियफ र कृष्णमूर्ति सबै उपस्थित छन् । त्यहाँ कवीर र मीरा छन् भने शिवपुरी बाबा र अष्टावक्रसमेत छन् । उमर खैयामका रूवाइमा बंगालका बाउल नाच्छन् । मीराका तानमा सुफी नृत्य हुन्छ । कवीरको मूर्तिभञ्जनमा रामकृष्ण परमहंसको काली मन्दिर छ ।
रामकृष्ण परमहंसको साधनाको कथाको वैचित्र सर्वविदित छ । उनी हनुमान भएर रामको उपासना गर्थे । उनी कृष्णको पूजा गर्दा अक्षरशः गोपिनी बन्थे । इस्लाम बुझ्न त्यस्तै खानपिन अपनाउन खोज्थे । उनलाई तोतापुरीले वेदान्तको निराकार सिकाए । तर अनन्तः साकार अर्थात् कालीमा रमाए । ओशोलाई पढ्दा यस्तै अनुभूति हुन्छ । ओशोको गीता दर्शन पढ्दा उनी फट्ट हिन्दु हुन् कि भन्ने भान पर्छ, तर कवीरका उपर कवीरहा हुन्छन् । महावीरको प्रवचनमा जैन हुन्छन् । सुफीका बारे गाउँदा यो खुसरो हुन्छन् । ओशोको यो आध्यात्मिक उडानको रहस्यको बारे यी पंक्तिकार केही भन्न असमर्थ छ । ओशो मूलतः रहस्यदर्शी हुन् । तर गान्धी र किसुनजीको जीवन अपेक्षाकृत खुला छ ।
गान्धी र किसुनजीमा एउटा अद्भुत समानता छ । दुवैले आफूलाई हिन्दु भन्छन् । तर दुवैको जीवनशैलीमा हिन्दुधर्मको कर्मकाण्ड र आचारशास्त्रको समेत कुनै स्थान छैन । प्रत्येक धर्मले संगठित रूपले पूजाआजा, खानपिन, छुवाछूत, बिहेबारी र जारीसमेतका निम्ति निश्चित जरिमाना, दण्ड, पुरस्कार र प्रायश्चितसमेत तोकेका छन् । सबै संगठित धर्म खास गरेर खाने-पिउने र स्त्री-पुरुषको संसर्गलाई लिएर विशेष व्यग्र रहन्छ । सारा शास्त्र र विधिविधान यसैका निम्ति लेखिन्छ । गान्धी र किसुनजीले खाद्य-अखाद्य, गम्य-अगम्य नियम कहिल्यै वास्ता गरेनन् । झट्ट हेर्दा गान्धीको खानपिनमा केही नियम देखिन्छ, तर ती नियम रवीन्द्रनाथ ठाकुरदेखि सरोजिनी नाइडुका निम्ति सटिक परिहासको विषय थियो । रह्यो यौन जीवनको कुरा । गान्धीजीको यौन जीवन वा बह्मचर्यको प्रयोगले उहाँको जीवनमै विशाल विवादलाई जन्म दिएको थियो । कुनै समय ओशोले प्रवचन गर्नुभएको संभोग से समाधि तक भन्ने कृतिका बारेमा ठूलो हडकम मच्चेको थियो । त्यो पुस्तक पढ्दै नपढेकाले यस्तो हडकम मच्चाएका थिए । तर गान्धीको ब्रह्मचर्यको विवाद झन् उग्र थियो । त्यस कोटी विवाद ओशोका बारे कहिल्यै भएन । विचरा किसुनजीको के कुरा ? तर यति भएर पनि गान्धी महात्मा कहलाए । किसुनजीलाई समेत अस्तिको समारोहमा राष्ट्रपतिदेखि प्रधानमन्त्री हुँदै रामचन्द्र पौडेलले पनि सन्त नेता भन्न भ्याए । आखिर यसको रहस्य के हो ? यो रहस्य बुझ्नका निम्ति ओशोको समिप पुग्नुपर्छ । धर्म र धार्मिकताको सूक्ष्म विवेचना गर्न गान्धी र किसुनजीले भ्याउनुभएन । उहाँको त्यो धन्दा पनि भएन । तर यो काम ओशोले गर्नुभएको छ र अद्भुत नै गर्नुभएको छ ।
सामान्यतः ओशोलाई गान्धीवादका आलोचकका रूपमा चिनिन्छ । ओशोले गान्धीको आलोचना पनि गर्नुभएको छ । प्रत्येक माया गरेको र अपेक्षा राखिएको व्यक्तिको आलोचना गरिन्छ । तर ओशोलाई गान्धीको आलोचक भन्नु एक छिपछिपे पाठ हुनेछ । ओशोले गान्धीलाई अत्यन्त अन्तरंगका रूपमा बुझ्नुभएको थियो । हिजोमात्र स्वामी आनन्द अरूणले ओशोको डायरीको उद्धरण सुनाउनुभयो । ओशोले २९ वर्षकै उमेरमा गान्धीको निष्काम कर्मयोग र स्थितिप्रज्ञको बेमिशाल व्याख्या गर्नुभएको रहेछ । यस्तो व्याख्या गद्यमा सम्भव छैन, त्यो कविको काम हो । तर अहिले त्यता नजाउ । भन्नु यति छ, गीताका अनन्य उपासक किसुनजीका जीवनमा स्थितिप्रज्ञताको यस्तै झझल्को भेटिन्छ ।
सामान्यतः धर्म, राजनीति र अध्यात्मलाई एक ठाउँमा राख्नेबित्तिकै नैतिकताको प्रश्न उठ्छ । राजनीति र नैतिकताको सम्बन्ध के हो भन्ने कुरो इतिहासिक चिन्ताको विषय रहेको छ । एकथरीको राजनीतिले साध्य र साधनमा कुनै सम्बन्ध देख्दैन । लक्ष्य राम्रो छ भने तात्कालिक राजनीतिमा जेजस्तो रणनीति गरे हुन्छ भन्छन् । ओशो तपोवनमा भएको किसुनजीको अभिनन्दनले यो प्रसंग अवश्य पनि कोट्याएको थियो । राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री, रामचन्द्र पौडेलसमेतले यसतर्फ संकेत गरे । किसुनजीले व्यावहारिक राजनीतिका नाउमा सानोतिनो कागज गरेर वा वक्तव्य दिएर जेलबाट छुट्न चाहनुभएन । उहाँका नेता र अग्रजहरू छुट्नुभयो । उहाँले ०१७ सालपछि नेपाली कंग्रेसले गरेको हिंसात्मक संघर्षका पक्षमा आफूलाई उभ्याउन सक्नुभएन । उहाँले एक्लै नै सत्याग्रहको विगुल फुक्नुभयो । आखिर किसुनजीकै बाटोबाट नेपालमा संसदीय प्रजातन्त्र पुनःस्थापित भयो । अहिलेको यो गणतन्त्र पनि जनयुद्धको सफलताबाट मात्र कदापि आएको होइन । माओवादीको जनयुद्ध एक अकाट्य तथ्य अवश्य हो, तर त्यो जनयुद्ध जनआन्दोलनको भागीरथीमा मिसिएपछि मात्र दोस्रो जनआन्दोलन सफल भएको हो । तदनुरूप दोस्रो जनआन्दोलन पनि किसुनजीको बाटोको विजय हो । सबै राजनीतिज्ञहरूले यस तथ्यलाई रेखांकित गरे । यस तथ्यको अनुभूतिले नै गर्दा अध्यक्ष प्रचण्ड पनि कदाचित् ओेशो तपोवन पुग्नुभएको थियो । स्वामी आनन्द अरूणले पनि यावत कुरालाई आफ्नो शुभकामनामा दोहोर्याउनुभयो । तर आफ्नो पृष्ठभूमिअनुसार स्वामी आनन्द अरूणले राजनीतिज्ञहरूले भन्दा एउटा बेग्लै कुरा पनि भन्नुभयो । धार्मिकता र अध्यात्मका दृष्टिकोणले त्यो ज्यादा प्रासंगिक छ ।
मनुष्य जातिको सुदीर्घ इतिहासमा एउटा विचित्रको कुरा देखिएको छ । बडाबडा राजा-महाराजाहरू आउँछन्, एकसेएक शास्त्रकार, विद्वान र मठाधीस जन्मन्छन् । सारा समाजले तिनको पूजा गर्छन् । ती ब्रह्मवेत्ताले बताएका कर्मकाण्डको समाजले अनुशरण गर्छ । समाजको दैनिकी यसरी नै चल्छ । बिहेबारी, न्वारन, काजकिरिया यसरी नै हुन्छन् । तर एकाएक साधु आउँछ घरद्वार, जन्म-न्वारन, बिहे, वर्तबन्ध र काजकिरिया छाडेर जोगी बन्छ । समाजले त्यस जोगीलाई एकाएक राजा-महाराजाभन्दा बढी सम्मान दिन थाल्छ । राज्यलाई तिरो तिर्छ । त्यस जोगीलाई प्रेम दिन्छ । गौतम बुद्ध, महावीर र ओशो यस्तै परम्पराका पथिक भए । यही बाटोमा गान्धी हिँडेका हुन् । गान्धीमा विद्वता पटक्कै थिएन । आचण पनि हिन्दुवादी थिएन । तर गान्धीले सत्तासम्पदा, प्रशंसाको वास्ता नगरी फकिरको वाना लगाए । सिंगो भारत यिनका पछि हिँड्यो । गान्धीले बुद्धको श्रमण परम्परा पक्डे । सिंगो भारत ब्राह्मण परम्परामा बाँचेको छ । तर सहर्ष सिंगो भारत गान्धीका पछि लाग्यो । अस्तिको समारोहमा स्वामी आनन्द अरूणले किसुनजीको व्यक्तित्वको यस पक्षलाई उजागर गर्नुभयो । किसुनजीमा प्रधानमन्त्री नियुक्त हुँदा कुनै उल्लाहास देखिएन । प्रधानमन्त्री पद छाड्दा कुनै विस्मात भएन भन्ने स्वामी आनन्द अरूणको विशेष टिप्पणी थियो । किसुनजीले दुईपटक सहर्ष बालुवाटार छाड्दा धेरै पर्यवेक्षकले यस तथ्यकातर्फ ध्यानाकृष्ट गरेका थिए । तर अस्तिको समारोहमा स्वामी आनन्द अरूणले यो कुरो भन्दा विशेष अर्थवान भएको थियो । त्यसदिन उपस्थित हुनुभएका राजनीतिज्ञहरूले अरू सबै कुरा सम्भिmनुभयो, तर यो कुरो भन्न भ्याउनुभएन । स्वामी आनन्द अरूणले भने यो कुरा भन्न भ्याउनुभयो । आजको नेपालको राजनीति सत्ताको निम्ति भइरहेको मारामारको रछ्यान भएको छ । यस्ता बेलामा किसुनजीको व्यक्तित्वको यो पक्ष कदाचित् सर्वाधिक प्रासंगिक भएको छ । ओशो तपोवनले अथक प्रयास गरेर किसुनजीको जन्मोत्सव आयोजन गरेर हामी सबैको मन जितेको छ । स्वामी आनन्द अरूणको उपयुक्त कथनले उहाँले औंल्याउनुभएको विशिष्टता अझ ज्यादा मननीय छ ।
तुलसीदास मेरा अत्यन्त्र पि्रय कवि हुनुहुन्छ । स्वामीजीलाई तुलसीदासमा विशेष अभिरूचि मैले देख्दिन । ओशोलाई पनि थिएन जस्तो छ । तर यहाँ एक अचम्मको संयोग भएको छ । मर्यादा पुरुषोत्तम रामसँग किसुनजीको तुलना गर्नु ठूलो धृष्टता हुनेछ । स्वयम् किसुनजीले यसको घोर प्रतिवाद गर्नुहुनेछ । तर साहित्यिक दृष्टिकोण मात्रले भए पनि स्वामी आनन्द अरूणको कथनको भाष्यका निम्ति एउटा श्लोक उद्धृत गर्ने लोभ मैले संवरण गर्न सकिन । श्लोक यस प्रकार छ ः
प्रसन्नतां या न गताभिषेकतस्तथा न मम्ले बनवासदुः खतः ।
मुखाम्बुजश्री रघुनन्दनस्य मे सदास्तु सा मञ्जुलमंगलप्रदा ।।
उपर्युक्त श्लोक अयोध्या काण्डको मंगालाचरण हो । रामचन्द्रको वनवास जाने प्रसंगलाई सम्भिmँदै तुलसीदास भन्नुहुन्छ । अभिषेकमा प्रशन्न नहुने जंगल जाँदा दुःखी नहुने अभिराम रामले मेरो सधैं कल्याण गरुन् । रामको यस चरित्रमा आदर्श राजनीतिज्ञको सत्ताप्रतिको दृष्टिकोणको झझल्को छ । स्वामी आनन्द अरूणले किसुनजीको यसै पक्षलाई मात्र महत्त्व दिनुभएको हो